Đừng đặt nhân dân trước sự đã rồi!

10/05/2016 12:48

Buộc tội cá chết cho Formosa lúc này là một việc làm thật dễ để chính quyền và các Bộ, Ban ngành “gỡ gạc” uy tín, để dư luận lắng xuống và để một số Facebookers nhận được sự tung hô của cộng đồng. Nhưng, giải quyết mối đe dọa môi trường không phải là một cơ hội để PR danh tiếng mà là vấn đề sống còn của đất nước.

Nếu đã coi việc gây ô nhiễm môi trường là “tội ác”, thì việc buộc tội thủ phạm phải dựa trên những bằng chứng khoa học khách quan, chứ không phải dựa trên sự niềm tin và giận dữ của công chúng. Công lý chính là cơ sở, nền tảng tạo ra niềm tin. Chém một cái “đầu Vương Hậu” để xoa dịu hay điều chỉnh mô hình phát triển? Xoa dịu cơn thịnh nộ tức thời của dân chúng hay sửa sai để giảm thiểu tác hại lâu dài? Vì PR danh tiếng hay bảo vệ lợi ích của đất nước, nhân dân?

Đừng đặt nhân dân vào sự đã rồi!
Đừng đặt nhân dân vào sự đã rồi!

Khi bắt đầu đổi mới, Đảng từng nhắc đến “mặt trái của kinh tế thị trường”, nhưng bất kể là “mặt trái” nào, sự thịnh vượng và phát triển của xã hội, sự bền vững của mô hình mới là thứ tự cần ưu tiên nhất.

Thế nhưng, thay vì “công nghiệp hóa” theo đúng quy luật thị trường, cạnh tranh dựa trên công bằng và năng lực, dựa trên thiện chí đầu tư và thái độ bảo vệ môi trường, chúng ta lại dành ưu ái cho một số chủ dự án phát triển đô thị hay khu công nghiệp, thu hồi ruộng đất của nông dân và đền bù với giá rẻ mạt, để giao cho các chủ đầu tư.

Thị trường bị định hướng, Nhà nước kém pháp quyền. Quyền lực thay vì tập trung phục vụ lợi ích công lại cản trở sự phát triển của đất nước, tàn phá môi trường và hệ sinh thái Việt Nam.

Tiến trình “công nghiệp hóa” thay vì “hiện đại hóa đất nước” lại khiến hàng ngàn nông dân phải tha hương lên thành phố kiếm sống, khi không còn tư liệu lao động, và biến đất nước thành những bãi rác thải công nghiệp khổng lồ do vấn đề môi trường, xử lý nước thải bị bỏ lơ, xem nhẹ. Không chỉ có một, mà cả nước có tới 18 khu kinh tế nằm ven biển, như Vũng Áng. Chưa ai báo động đầy đủ nguy cơ ô nhiễm của những khu kinh tế này.

160429112707_fish_640x360_strafpgettyimages_nocredit
Sự kiện cá chết hàng loạt ở miền Trung Việt Nam đã gây khó khăn cho ngư dân

Chưa kể đến vấn đề môi trường, chỉ tính riêng những bất ổn về an ninh quốc gia tại khu vực miền Trung cũng khiến hàng triệu người dân lo lắng, bất an.

Tháng Giêng 2015, một số người dân ở Hà Tĩnh đi ngang qua Formosa đã thì thầm với nhau rằng: “Nghe nói họ đang xây một đường hầm từ biển để xe tăng có thể đi vào”.

Trước đó, các nhà báo thường trú tại địa phương cũng từng “chiến đấu” suốt hai năm trời để chống lại việc Formosa xây một cái am thờ chỉ nhỏ bằng một gian bếp trong khuôn viên văn phòng khu công nghiệp. Một cuộc chiến quan trọng khác  đây (cũng như vài nơi khác) là phản đối các biển hiệu dùng tiếng Trung Quốc của một số cửa hàng, nhắm vào các công nhân Trung Quốc ở Hà Tĩnh, Đà Nẵng, Trà Vinh… Thậm chí, chỉ tính riêng khu vực Vũng Áng, có thời điểm lên gần 10.000 người.

Mặc dù lượng công nhân Trung Quốc giờ đây đã giảm khi những công việc cần “cơ bắp” không còn nhiều. Các nhà báo với tiếng nói cộng hưởng của một số đại biểu Quốc hội cũng đã thành công trong việc ngăn chặn việc hoàn công cái am thờ nhỏ đó. Riêng đường ống ngầm dưới biển, dài 1,5km được người dân kháo nhau hồi đầu năm 2015 thì đã xây xong từ lâu; giờ đây chúng ta đã biết, đường ngầm đó chưa phải dùng để đưa “xe tăng Trung Quốc” vào mà có thể để xả ra những thứ còn nguy hiểm hơn: Chất thải hóa học.

Đất nước ta đã tiêu tốn gần hết năng lượng, vung kiếm vào những “cối xay gió” đó mà quên đi mối đe dọa khủng khiếp từ những khu công nghiệp, như Formosa, nơi tập trung những ngành công nghiệp bị xua đuổi ở nước ngoài do sử dụng thứ công nghệ lỗi thời, gây hại môi trường sinh thái mà ngay chính Trung Quốc cũng đã thôi dùng.

Chúng ta không chọn “thép thay cá”. Chính việc chọn “hạ giá môi trường” đã “rước” các nhà tư bản “hoang dã” – không chỉ đến từ Trung Quốc, Đài Loan mà còn một số quốc gia khác – đem thứ công nghệ rác rưởi vào Việt Nam gây ô nhiễm.

Đành rằng Trung Quốc là mối đe dọa lớn nhất đối với Việt Nam cả về lãnh thổ và môi trường. Nhưng nếu không có những hợp đồng đầu tư được cấp phép dựa trên cơ sở các phong bì “lót tay”, dựa trên sự thiếu trách nhiệm của người đặt bút ký thì người dân Việt Nam đâu có cho phép họ bước qua Ải Chi Lăng.

Đừng để "rừng vàng, biển bạc" là còn tồn tại trong sách giáo khoa và những câu chuyện cổ tích của con em chúng ta
Đừng để “rừng vàng, biển bạc” là còn tồn tại trong sách giáo khoa và những câu chuyện cổ tích của con em chúng ta

Những gì Formosa đã làm thật đáng báo động nhưng những điều họ sẽ làm còn đáng sợ hơn. Ngoài hành vi súc rửa đường ống bằng hàng chục tấn hóa chất độc hại, ở Vũng Áng chỉ mới có một nhà máy nhiệt điện than chạy nửa công suất mà bụi đen đã có thể nhìn thấy trên các cửa kính xung quanh. Khi các lò luyện gang thép và hàng chục nhà máy chạy bằng than khác đi vào hoạt động thì không chỉ có cá dưới biển mà người ở trên mặt đất cũng bị đe dọa.

Cho dù thủ phạm của việc cá chết hàng loạt vừa qua là ai thì những mối đe dọa từ Formosa là có thật; Formosa vẫn là kẻ thù số một của môi trường miền Trung về lâu dài.

Chi phí của các nhà đầu tư rõ ràng là rẻ hơn nếu bắt tay trực tiếp với các quan chức. Nhưng, nhiệm kỳ công tác của một bộ máy chính quyền là 5 năm; còn “nhiệm kỳ” của Formosa lên đến 70 năm. Các quan chức Hà Tĩnh và Bộ ngành đã cấp phép cho Formosa giờ đây đã nghỉ hưu hoặc thuyên chuyển công tác, đẩy gánh nặng không chỉ để cho những người kế nhiệm mà cả cho Formosa.

Liệu Formosa có đủ tỉnh táo để tính đủ bài toán chi phí vì họ có thể sẽ còn trả giá rất cao với những cơn nổi giận của công chúng (sự kiện giàn khoan Hải Dương 981 đã khiến cho tiến độ của Formosa chậm mất sáu tháng)? Liệu Formosa sẽ tiếp tục “chăm sóc kỹ” cho các quan chức? Hay sẽ lựa chọn chi trả thích đáng, bảo vệ môi trường sống của mấy triệu dân miền Trung? Liệu chính quyền có giải quyết “đến nơi đến chốn” thảm họa này hay không?

Những người trẻ xuống đường ở Thành phố Hồ Chí Minh sáng 8/5
Những người trẻ xuống đường ở Thành phố Hồ Chí Minh sáng 8/5

Tuy không đi biểu tình và xuất hiện trên Facebook như những anh hùng nhưng ngay từ khi những con cá đầu tiên bị chết, hàng nghìn bạn trẻ vô danh đã sát cánh với những người dân, thu gom cá chết, hướng dẫn họ cách đánh giá các thiệt hại và tìm cách giúp đỡ họ vượt qua thảm họa.

Chính một số bạn trẻ yêu nước và tổ chức đã sớm gửi thư yêu cầu Hội Chữ thập đỏ Việt Nam vào cuộc, soạn thảo quy trình xử lý cá chết được một số địa phương đánh giá cao. Chỉ trong một ngày sau khi các tổ chức cùng Hội Chữ thập đỏ chia sẻ thông tin kế hoạch hành động, đã có hai nghìn tình nguyện viên đăng ký tham gia cùng với nhiều lời đề nghị hỗ trợ tiền bạc.

Đến giờ các cơ quan chức năng vẫn cho rằng có thể tự giải quyết thảm họa, vẫn không nhận ra nguyên nhân dẫn đến khủng hoảng truyền thông là vì sự vào cuộc chậm trễ, những phát biểu lung tung, bất nhất và các hoạt động kiểm tra, đánh giá không được tiến hành minh bạch.

Vì kinh tế thị trường vận hành nhưng còn thiếu hụt nhà nước pháp quyền nên điều mà chúng ta thu nhận được trong mấy thập niên qua chủ yếu là “mặt trái”. Và, trong nhiều vấn đề, như bảo vệ môi trường, nhà nước pháp quyền chưa đủ mạnh để ngăn chặn những quyết định đưa ra vì tiền.

Phải chăng chúng ta nên lập một cơ quan kiểm toán độc lập, tương tự Cơ quan Kiểm toán Chính phủ Mỹ, có khả năng giám sát, thu thập chứng cứ, kiểm tra – đánh giá độc lập những dấu hiệu sai phạm, đồng thời truy tố các công ty, thậm chí cơ quan nhà nước vi phạm? Và như ví dụ ở trên về vụ cá chết, nhanh chóng cử cán bộ xuống khu vực thiệt hại để điều tra ngay và khắc phục hậu quả.

Việc xả thải ra biển Đông không chỉ đe dọa đến môi trường Việt Nam mà còn tác động đến hệ sinh thái toàn cầu. Phải chăng Việt Nam nên kêu gọi sự hỗ trợ của các tổ chức môi trường quốc tế tham gia điều tra và giám sát chặt chẽ không chỉ các nhà máy có yếu tố Trung Quốc, như Formosa, mà tất cả những khu công nghiệp có khả năng gây ô nhiễm?

Cho dù trong quá khứ chúng ta đã lựa chọn “thép hay cá”, thì lúc này cũng không được phép chấp nhận bất cứ cam kết nào đe dọa môi trường cho dù phải bồi thường hợp đồng. Không thể đặt tương lai của người dân vào sự đã rồi. Đừng nghĩ đơn giản đây chỉ là chuyện cá mú mà là tương lai sống còn của cả một dân tộc. Không nên thách thức và tiếp tục phung phí lòng tin của người dân nếu không muốn đối diện với những nguy cơ không thể nào lường được.

Thùy Linh

Xem nhiều

Tin liên quan

BẠN CÓ THỂ QUAN TÂM

Video